فیشینگ چیست؟ راهنمای کامل شناخت و مقابله با دامهای اینترنتی
آنچه در این مقاله میآموزید:
فیشینگ (Phishing) دقیقا چیست و چرا به این نام خوانده میشود؟
آشنایی با انواع روشهای کلاهبرداری (ایمیلی، پیامکی و صوتی).
مثالهای بومیسازی شده از فیشینگ در ایران (مانند پیامکهای جعلی قضایی).
چگونه یک پیام یا ایمیل جعلی را تشخیص دهیم؟ (نکات کلیدی).
اقدامات حیاتی و فوری پس از کلیک روی لینک آلوده (بخش بازیافت و نجات).
فیشینگ: ماهیگیری در دریای اطلاعات شما
فیشینگ (Phishing) یکی از قدیمیترین اما همچنان موثرترین روشهای کلاهبرداری اینترنتی است. اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم، فیشینگ یعنی تلاش کلاهبرداران سایبری برای سرقت اطلاعات حساس شما؛ اطلاعاتی مثل نام کاربری و رمز عبور، اطلاعات کارت بانکی، یا سایر دادههای خصوصی.
اصطلاح "Phishing" از واژه "Fishing" به معنای ماهیگیری گرفته شده است. در دنیای واقعی، ماهیگیر قلاب و طعمه را درون آب میاندازد و منتظر میماند تا ماهی طعمه را گاز بگیرد. در دنیای دیجیتال، کلاهبرداران هزاران ایمیل یا پیامک (طعمه) را ارسال میکنند و منتظر میمانند تا کاربران (ماهیها) روی لینکهای مخرب کلیک کنند یا اطلاعات خود را وارد کنند.
مهندسی اجتماعی: بازی با احساسات
تقریباً تمام حملات فیشینگ از یک الگوی مشابه پیروی میکنند: استفاده از "مهندسی اجتماعی". این یعنی کلاهبرداران به جای هک کردن سیستمهای پیچیده کامپیوتری، سعی میکنند ذهن شما را هک کنند.
آنها با ارسال پیامهایی که به نظر میرسد از طرف افراد یا سازمانهای معتبر (مانند بانک شما، قوه قضاییه، یا یک فروشگاه اینترنتی معروف) است، سعی میکنند احساسات شما را تحریک کنند. این احساسات معمولاً دو دسته هستند:
ایجاد ترس و فوریت: "حساب بانکی شما مسدود خواهد شد"، "پرونده قضایی علیه شما تشکیل شده است"، "اگر تا ۲۴ ساعت آینده اقدام نکنید..."
ایجاد طمع یا کنجکاوی: "شما برنده جایزه ویژه شدهاید"، "برای دریافت بسته پستی خود کلیک کنید".
هدف این است که شما دچار استرس یا هیجان شوید و بدون تفکر انتقادی، کاری را که آنها میخواهند انجام دهید (کلیک روی لینک یا دانلود فایل).
انواع حملات فیشینگ: از تورهای بزرگ تا نیزههای دقیق
فیشینگ فقط محدود به ایمیل نیست. کلاهبرداران از روشهای مختلفی استفاده میکنند که در ادامه با مهمترین آنها آشنا میشویم:
۱. فیشینگ انبوه (Mass Phishing)
این رایجترین نوع است. کلاهبردار یک ایمیل یا پیامک یکسان را برای میلیونها نفر ارسال میکند، به این امید که درصد کمی از افراد فریب بخورند. این پیامها معمولاً عمومی هستند و نام شما در آنها ذکر نشده است (مثلاً: "کاربر گرامی...").
۲. اسمیشینگ یا فیشینگ پیامکی (Smishing)
این روش در ایران بسیار رایج است. کلاهبرداران از طریق پیامک (SMS) لینکهای مخرب ارسال میکنند. به دلیل اینکه مردم معمولاً به پیامکها بیشتر از ایمیل اعتماد دارند و چک کردن لینک در موبایل سختتر است، این روش بسیار خطرناک است.
۳. ویشینگ یا فیشینگ صوتی (Vishing)
در این روش، کلاهبردار با شما تماس تلفنی میگیرد و خود را کارمند بانک یا یک سازمان دولتی معرفی میکند تا اطلاعات شما را پشت تلفن دریافت کند.
۴. اسپیر فیشینگ (Spear Phishing) - فیشینگ نیزهای
برخلاف فیشینگ انبوه که مثل تور انداختن در دریاست، این روش مثل شکار با نیزه است. حمله کاملاً شخصیسازی شده است. کلاهبردار اطلاعاتی درباره شما (نام، محل کار، علایق) جمعآوری کرده و پیامی میفرستد که بسیار واقعی به نظر میرسد.
مثالهای رایج و بومی در ایران
کلاهبرداران همیشه خود را با شرایط روز تطبیق میدهند. در ایران، ما شاهد موجهای مختلفی از فیشینگ بودهایم که با شناخت آنها میتوانید هوشیارتر باشید.
پیامک جعلی سامانه ثنا (قوه قضاییه): این یکی از خطرناکترین و رایجترین نمونهها در سالهای اخیر است. پیامکی دریافت میکنید با این مضمون که "علیه شما شکایتی ثبت شده است، برای مشاهده ابلاغیه به لینک زیر مراجعه کنید". لینک شما را به یک صفحه جعلی شبیه به سایت قوه قضاییه میبرد و برای مشاهده مثلاً از شما درخواست پرداخت مبلغ ناچیزی (مثلاً ۲۰۰۰ تومان) میکند. هدف اصلی، سرقت اطلاعات کارت بانکی شما در آن درگاه پرداخت جعلی است.
ایمیل یا پیامک جعلی از بانکها: پیامی مبنی بر اینکه "حساب شما به دلیل امنیتی مسدود شده است، برای فعالسازی روی لینک کلیک کنید". این لینکها شما را به صفحهای دقیقاً شبیه به اینترنتبانکتان هدایت میکنند تا نام کاربری و رمز شما را بدزدند.
پیامکهای مربوط به یارانه یا سهام عدالت: در زمانهایی که اخبار مربوط به واریز یارانه یا سهام عدالت داغ است، پیامکهای جعلی با لینکهای آلوده برای ثبتنام یا مشاهده وضعیت ارسال میشود.
برنده شدن در قرعهکشی: پیامهایی از سمت اپراتورها یا برنامههای تلویزیونی مبنی بر برنده شدن شما و درخواست اطلاعات برای واریز جایزه.
چگونه یک پیام فیشینگ را تشخیص دهیم؟ (نکات طلایی)
تشخیص فیشینگ روز به روز سختتر میشود، اما چند نشانه اصلی همیشه وجود دارد که باید به آنها شک کنید:
بررسی آدرس فرستنده (بسیار مهم): در ایمیلها، نام فرستنده را نگاه نکنید، بلکه آدرس ایمیل اصلی را چک کنید. مثلاً اگر ایمیلی از "بانک ملی" آمده اما آدرس آن
[email protected]است، قطعاً جعلی است. آدرسهای رسمی بانکها و سازمانها مشخص و کوتاه هستند.بررسی لینکها قبل از کلیک: اگر در کامپیوتر هستید، نشانگر موس را روی لینک نگه دارید (کلیک نکنید) تا آدرس واقعی لینک در گوشه پایین مرورگر نمایش داده شود. اگر آدرس با وبسایت رسمی آن سازمان متفاوت بود، کلیک نکنید. در موبایلها، استفاده از لینکهای کوتاهشده (مانند bit.ly یا لینکهای عجیب) در پیامکهای رسمی بسیار مشکوک است.
لحن فوری و تهدیدآمیز: سازمانهای رسمی و بانکها هرگز از طریق ایمیل یا پیامک شما را تهدید به مسدود شدن فوری حساب نمیکنند و درخواست اطلاعات محرمانه نمیکنند. هرگونه ایجاد حس اضطراب، نشانه خطر است.
غلطهای املایی و نگارشی: اگرچه کلاهبرداران حرفهایتر شدهاند، اما هنوز هم بسیاری از پیامهای فیشینگ دارای لحن غیررسمی یا غلطهای املایی هستند.
درخواست اطلاعات حساس: هیچ سازمان معتبری هرگز رمز عبور، کد CVV2 یا رمز پویای شما را از طریق ایمیل یا پیامک درخواست نمیکند.
بخش حیاتی: اگر روی لینک فیشینگ کلیک کردم چه کنم؟ (اقدامات بازیابی)
این بخش بسیار مهم است. اگر متوجه شدید که فریب خوردهاید و روی یک لینک مخرب کلیک کردهاید یا اطلاعات خود را در یک صفحه جعلی وارد کردهاید، وحشت نکنید، اما سریع عمل کنید:
اینترنت را قطع کنید: اگر فایلی دانلود کردهاید، فوراً اتصال اینترنت دستگاه (وایفای یا داده موبایل) را قطع کنید تا از ارتباط بدافزار با سرور کلاهبردار جلوگیری کنید.
رمزهای عبور را تغییر دهید (از دستگاهی دیگر): اگر اطلاعات ورود خود (مثلاً ایمیل یا اینترنت بانک) را در صفحه جعلی وارد کردهاید، فوراً از طریق یک دستگاه امن دیگر (مثلاً گوشی همسرتان یا کامپیوتر محل کار) وارد حساب اصلی شوید و رمز عبور خود را تغییر دهید.
با بانک تماس بگیرید (اگر اطلاعات بانکی دادهاید): اگر اطلاعات کارت بانکی خود را در یک درگاه جعلی وارد کردهاید، درنگ نکنید. فوراً با پشتیبانی بانک تماس بگیرید یا از طریق اپلیکیشن بانکی معتبر خود، کارت را مسدود کنید.
احراز هویت دو مرحلهای (2FA) را فعال کنید: اگر تا الان این کار را نکردهاید، برای تمام حسابهای مهم خود (ایمیل، شبکههای اجتماعی، صرافیها) احراز هویت دو مرحلهای (پیامکی یا گوگل آتنتیکیتور) را فعال کنید. این کار مانند یک لایه امنیتی اضافه عمل میکند و حتی اگر رمز شما لو برود، کلاهبردار نمیتواند وارد شود.
سیستم را اسکن کنید: از یک آنتیویروس معتبر و بهروز برای اسکن کامل دستگاه خود استفاده کنید تا اگر بدافزاری نصب شده، شناسایی و حذف شود.
جمعبندی
فیشینگ یک تهدید جدی اما قابل پیشگیری است. مهمترین ابزار دفاعی شما، هوشیاری و شک کردن است. همیشه قبل از کلیک کردن، چند ثانیه تامل کنید، آدرسها را بررسی کنید و هرگز تحت تاثیر احساسات لحظهای تصمیم نگیرید. به یاد داشته باشید: سازمانهای معتبر هرگز برای دریافت اطلاعات شخصی شما، لینکهای عجیب و غریب ارسال نمیکنند.